W sobotę, 22 marca 2025 roku, odbyła się IV edycja spaceru śladami Żydów, która po raz pierwszy miała miejsce w wiosennej aurze. Pogoda dopisała, a wydarzenie przyciągnęło wielu uczestników zainteresowanych poznaniem historii, kultury oraz miejsc związanych z dziedzictwem żydowskim.

Przewodnik z pasją oprowadzał uczestników uliczkami miasta, trasa spaceru obejmowała kluczowe punkty związane z kulturą żydowską, a uczestnicy mieli okazję podziwiać zarówno historyczne zabytki, jak i mniej znane miejsca, które skrywają pamięć o dawnych mieszkańcach.

Wiosenna edycja spaceru spotkała się z dużym zainteresowaniem i pozytywnym odbiorem. Celem wydarzenia jest nie tylko poznawanie historii Żydów, ale także budowanie dialogu międzykulturowego i pielęgnowanie pamięci.   

Dziękujemy wszystkim za udział i serdecznie zapraszamy na kolejny spacer, który odbędzie się w kwietniu!

Kamila Derela

Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w Chęcinach

[gallery ID=75]

24 marca obchodzony jest Narodowy Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. To święto państwowe, którego celem jest upamiętnienie wszystkich tych, którzy z narażeniem życia udzielali pomocy Żydom podczas niemieckiej okupacji. Zostało ustanowione z inicjatywy Prezydenta RP Andrzeja Dudy w 2018 roku.

Wybór daty nie jest przypadkowy. 24 marca 1944 roku, a więc 81 lat temu, we wsi Markowa na Rzeszowszczyźnie, Niemcy zamordowali rodzinę Ulmów oraz ukrywających się z ich pomocą Żydów.

Wiktoria i Józef Ulmowie byli mieszkańcami wsi Markowa w przedwojennym województwie lwowskim, a dzisiejszym województwie podkarpackim. Małżeństwo miało sześcioro dzieci (Stanisława, Barbarę, Władysława, Franciszka, Antoniego, Marię), a momencie tragedii Wiktoria była w zaawansowanej ciąży z siódmym dzieckiem. Pomimo biedy i świadomości, jakim zagrożeniem jest dla nich ukrywanie Żydów, zdecydowali się oni (najprawdopodobniej pod koniec 1942 roku) dać schronienie ośmiorgu Żydom: Saulowi Goldmanowi i jego czterem synom, dwóm córkom oraz wnuczce Chaima Goldmana z Markowej – Lei (Layce) Didner z córką o nieznanym imieniu i Geni (Gołdzie) Grünfeld.

Osobą, która wydała rodzinę Ulmów, był najprawdopodobniej granatowy policjant z Łańcuta, Włodzimierz Leś. Nad ranem 24 marca 1944 roku do domu Ulmów przybyli niemieccy żandarmi i granatowi policjanci, dowodzeni przez por. Eilerta Diekena. Najpierw zamordowano Żydów, potem Józefa i Wiktorię (będącą w siódmym miesiącu ciąży), a następnie ich dzieci.

Za pomoc Żydom, w 1995 roku Wiktoria i Józef Ulmowie zostali pośmiertnie uhonorowani tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. W 2010 roku prezydent Lech Kaczyński odznaczył ich Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.  W  2016 r. w  Markowej  otwarto  muzeum ich imienia, które  poświęcone  jest  wszystkim Polakom ratującym Żydów
w czasie Zagłady. 10 września 2023 roku, decyzją papieża Franciszka, rodzina Ulmów została beatyfikowana. 

W tak ważnym dniu nie możemy zapominać o lokalnych przykładach heroizmu. Wielu chęcinian ryzykowało życie, aby ratować swoich sąsiadów, co wiemy dzięki powojennym zeznaniom świadków oraz samych ocalałych. Władysław Korbański pomagał Leonowi (Lejbowi)  Kanarkowi,  Roman  Szyszka  pomógł  wyjść z otoczonego przez  Niemców domu  Ruchli  Goldsztejn wraz z jej córką.  W  domu państwa  Jagielskich  (wywiad z ich córką dostępny w naszym  Centrum)  ukrywało  się  siedemnastu  Żydów, u Jana Budki – sześcioro, zaś
u Jaśkiewicza rodzina Gotliebów. Najsławniejszym lokalnym przykładem pomocy bliźniemu z narażeniem własnego życia był Karol Kiciński, który wraz z córką Janiną, od końca 1942 roku, ukrywał m.in. Gutę Szynowłogę z córką Lili. Guta była polską Żydówką, która w 1942 roku uciekła z dzieckiem z warszawskiego getta. Pomoc i schronienie znalazła w Chęcinach, gdzie przez około dwa lata ukrywała się wraz z córką w ziemiance obok cmentarza żydowskiego. Dzięki pomocy Karola Kicińskiego, dozorcy żydowskiego cmentarza, i jego córki udało im się przetrwać wojnę. 3 marca 1983 roku Kicińscy zostali odznaczeni tytułem „Sprawiedliwych wśród Narodów Świata”.

Marta Zimnicka

Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w Chęcinach

Józef Ulma, domena publiczna, Wikimedia Commons

Wiktoria Ulma, domena publiczna, Wikimedia Commons

Rodzina Ulmów, domena publiczna, Wikimedia Commons

Sarkofag rodziny Ulmów w kościele św. Doroty w Markowej, domena publiczna Wikimedia Commons

Serdecznie zapraszamy na IV edycję  wyjątkowego wydarzenia, podczas którego odwiedzimy kluczowe miejsca związane z życiem niegdysiejszych żydowskich mieszkańców Chęcin. Wraz z przewodnikiem odkryjemy historie           i zabytki stanowiące materialne ślady obecności wyznawców judaizmu w naszym mieście.

Startujemy o godzinie 16.00 z Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w Chęcinach.

Uczestnictwo w wydarzeniu w ramach biletu wstępu do Centrum.

Obowiązuje rezerwacja biletów - zapraszamy do kontaktu pod numerem 41 243 40 24. 

Do zobaczenia![gallery ID=73]

Wesołe żydowskie święto Purim obchodzone jest co roku 14. dnia hebrajskiego miesiąca Adar (późna zima/wczesna wiosna). Purim 2025 rozpoczyna się w czwartek wieczorem, 13. marca i trwa do szabatu, 14. marca.

Uroczystość,  nazywana potocznie  „żydowskim karnawałem”,  odnosi się do  wydarzeń  opisanych  w biblijnej  Księdze  Estery i  upamiętnia  cudowne  ocalenie  Żydów  przed  zagładą
w królestwie perskim.

Opowieść dotyczy Mordechaja i jego bratanicy Estery. Podczas babilońskiej niewoli Estera została wybrana na nałożnicę, a potem żoną króla Aswerusa. Mordechaj pełnił funkcję przy Bramie Królewskiej, dzięki czemu mógł być blisko niej. Konflikt wybuchł, gdy książę Haman zażądał oddania mu pokłonu, na co Mordechaj się nie zgodził, powołując się na swoją wiarę. Haman postanowił wymordować cały naród żydowski, a król, nie wiedząc o pochodzeniu żony, zgodził się na jego plan. Egzekucję wyznaczono na 13 Adar, a Mordechaj poprosił Esterę, by ujawniła swoje pochodzenie i wstawiała się za Żydami. Estera, obawiając się o życie, pościła przez trzy dni, prosząc Boga o pomoc. Król, wzruszony, obiecał spełnić jej życzenie i przyjął zaproszenie na ucztę. Tam Estera ujawniła, że Haman stanowi zagrożenie dla jej życia i życia jej ludu. Król, w gniewie, kazał powiesić Hamana i jego synów. Żydzi zostali uratowani, a Mordechaj zastąpił Hamana na dworze. 14 dnia miesiąca Adar ogłoszono Święto Purim, upamiętniające ocalenie Żydów.

Nabożeństwo w synagodze rozpoczynało się od wygłoszenia odpowiednich błogosławieństw, po czym w określony sposób odczytywano Księgę Estery: smutne fragmenty odczytywano płaczliwym tonem, opis wyniesienia Mordechaja powtarzano dwukrotnie, imiona dziesięciu synów Hamana wymieniano jednym tchem, natomiast przy wymienianiu imienia Hamana gwizdano, tupano i krzyczano, wyrażając w ten sposób potępienie dla niego. Dzieci przynosiły na tę okazję kołatki, grzechotki, a także kamienie z wypisanym imieniem Hamana  i  tak długo  stukały  jednym  o  drugi, aż  imię to zostało starte. Kolejnym punktem nabożeństwa było odczytywanie fragmentu Księgi Wyjścia, który odnosił się do walki
z Amalekitami i odmawia modlitwę Al Ha-nisim.

Co ciekawe, egzemplarze Księgi Estery sporządzane w formie zwojów (nazywane Megilat Ester), to jedyne księgi wchodzące w skład Tanachu, które mogą być ilustrowane.

W Purim wszelki post, żałoba i umartwianie się były zakazane, a uroczystość miała charakter i nastrój karnawału. Był to jedyny dzień w roku, kiedy można było przebrać się w strój przeciwnej płci, czy założyć maskę i zakryć twarz. Przebierańcy, często  uczniowie  szkół  religijnych,  chodzili  po  domach  i  odgrywali  scenki  purimowe  w  zmian  za  drobne  monety i słodycze. W wielu miejscowościach istniał zwyczaj palenia kukieł Hamana podczas tego typu przedstawień.

Do tradycji święta należo obdarowywanie się upominkami, które po hebrajsku nazywane są „miszloach manot”, a w jidysz „szałachmunes”. Zwyczajowo były to łakocie: figi pomarańcze, rodzynki, miodowniki itp. Zgodnie z Talmudem w Purim należało także wspomóc co najmniej dwóch ubogich. Odpowiednim było ofiarowanie jałmużny równowartości co najmniej dwóch posiłków.

Z Talmudu pochodził także obowiązek upojenia się alkoholem do stanu, w którym nie było się w stanie odróżnić słów: „Niech będzie błogosławiony Mordechaj” od „Niech będzie przeklęty Haman”. Podobnie jak w czasie święta Chanuka, dozwolone były gry hazardowe. W czasie obfitych biesiad na stole nie mogło zabraknąć trójkątnych ciastek, nadziewanych makiem, miodem lub powidłami,  zwanych uszami Hamana lub hamantaszami.

Marta Zimnicka

Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w Chęcinach

Arthur Szyk, 1948, domena publiczna, Wikimedia Commons

Pieter Lastman, Triumf Mordechaja, 1624, domena publiczna, Wikimedia Commons

Zwój Estery, 1750, Muzeum Izraela, domena publiczna, Wikimedia Commons