Błogosławiony jesteś Ty, Haszem (Adonaj), Król Świata, Stwórca owocu winorośli.
Błogosławiony jesteś Ty, Haszem (Adonaj), Król Świata, Stwórca owocu drzewa.
Żydowskie święto Tu Bi-Szwat, znane również jako Nowy Rok Drzew, obchodzone jest 15 dnia miesiąca Szwat. W judaizmie istnieją różne formy Nowego Roku, z których każda ma swoje specyficzne znaczenie i tradycje. Rosz ha-Szana (Głowa Roku) przypada na pierwszy i drugi dzień miesiąca Tiszri i upamiętnia stworzenie świata oraz człowieka, rozpoczynając okres pokuty trwający do Jom Kipur. Rosz Chodesz Nisan (Nowy Rok Liturgiczny), przypadający na pierwszy dzień miesiąca Nisan, symbolizuje początek wolności Izraelitów z Egiptu i otwiera rok liturgiczny. Rosz ha-Szana LaBehemot (Nowy Rok dla Zwierząt), obchodzony pierwszego dnia miesiąca Elul, służył w starożytności do określania wieku zwierząt podatkowych dla Świątyni jerozolimskiej. Natomiast Tu Bi-Szwat symbolizuje odnowienie przyrody.
Tu Bi-Szwat ma swoje korzenie w okresie Drugiej Świątyni (budowanej po powrocie z Babilonu, w latach ok. 550–520 p.n.e.), kiedy wyznaczał początek nowego roku "podatkowego", czyli okresu składania dziesięciny z owoców drzew. Dziesięcina ta była przeznaczana na potrzeby lewitów oraz osób ubogich. Wiek drzew określano precyzyjnie, aby rozróżnić owoce należące jeszcze do minionego roku od tych przynależących do nowego.
W judaizmie określenie początku nowego roku dla płodów rolnych miało kluczowe znaczenie w kontekście siedmioletniego cyklu upraw zgodnego z przepisami Tory. Zgodnie z prawem żydowskim owoce drzew przez pierwsze trzy lata wzrostu nie mogły być spożywane, w czwartym roku należały do Boga, a dopiero w piątym mogły być swobodnie spożywane. Siódmy rok, zwany rokiem szmity, był rokiem odpoczynku ziemi, w którym nie dzielono dziesięcin, a wszelkie plony były uznawane za wspólne dla wszystkich.
Rabini ustalili, że jeśli drzewo zakwitło przed 15 dniem miesiąca Szwat, jego owoce zaliczano do poprzedniego roku. Natomiast owoce pochodzące z kwitnienia po tej dacie uznawano za część nowego roku. Data ta została wybrana na podstawie cyklu opadów – w Izraelu i krajach śródziemnomorskich deszcze rozpoczynają się zazwyczaj w okolicach święta Sukkot (15 Tiszri). Stopniowo wnikają w glebę, nawadniając drzewa i wpływając na ich owocowanie. Po około czterech miesiącach, czyli do 15 dnia Szwat, pojawiają się pierwsze owoce, co symbolicznie wyznacza początek nowego roku dla drzew i ich plonów.
Przed II wojną światową Tu Bi-Szwat nie było świętem wymagającym zaprzestania pracy ani specjalnych modyfikacji liturgii, lecz miało charakter radosnego dnia refleksji nad dawną chwałą Ziemi Izraela. Rodziny gromadziły się na uczcie owocowej według ustalonego rytuału mistyków XVI-wiecznych. Na stole pojawiały się owoce rosnące w Izraelu: figi, granaty, oliwki, daktyle. Spożywano symboliczne owoce oraz cztery kielichy wina, każdy z przypisanym znaczeniem:
- Pierwszy kielich zawierał białe wino – symbol zimy, czasu uśpienia natury.
- Drugi kielich był mieszanką białego wina z niewielką ilością czerwonego – oznaczał początek wiosny i przebudzenie ziemi.
- Trzeci kielich to czerwone wino z domieszką białego – reprezentował wiosnę w pełnym rozkwicie.
- Czwarty kielich zawierał wyłącznie czerwone wino – symbol lata w pełni.
Przed spożyciem każdego kielicha wina głowa rodziny wypowiadała błogosławieństwo:
Błogosławiony jesteś Ty, Haszem, Król Świata, Stwórca owocu winorośli (Baruch Ata Haszem, Eloheinu, Melech haolam, bore pri hagafen).
Podobnie przed spożyciem symbolicznych owoców odmawiano błogosławieństwo:
Błogosławiony jesteś Ty, Haszem, Król Świata, Stwórca owocu drzewa (Baruch Ata Haszem, Eloheinu, Melech haolam, bore pri haetz).
Symbolem święta było drzewo migdałowe, które jako pierwsze budzi się do życia. Dla żydowskiej tradycji Tu Bi-Szwat to święto refleksji nad hojnością Boga, który obdarza ludzi owocami ziemi.
Marta Zimnicka
Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w Chęcinach
