W społecznościach żydowskich rozwój sztuk plastycznych był w dużej mierze ograniczony przez zakaz zawarty w Dekalogu: „Nie będziesz czynił żadnej rzeźby ani żadnego obrazu tego, co jest na niebie wysoko, ani tego, co jest na ziemi nisko, ani tego, co jest w wodach pod ziemią” (Wj 20,4). Zasada ta odnosiła się do przedstawień ludzi, zwierząt, roślin oraz ciał niebieskich. Mimo tego, w starożytności malowidła w synagogach nie zawsze rygorystycznie przestrzegały tego zakazu – często pojawiały się tam sceny biblijne, w których dominowały motywy figuratywne, geometryczne i roślinne.
Stopniowe zanikanie dekoracji figuratywnych w synagogach nastąpiło właściwie dopiero w VI i VII wieku. W okresie od średniowiecza do XVII wieku wnętrza synagog były ozdabiane głównie inskrypcjami, które pozostawały w zgodzie z zakazem przedstawień obrazowych. Od XVII wieku, choć inskrypcje nadal dominowały, w niektórych miejscach zaczęły pojawiać się bardziej złożone przedstawienia figuratywne.
Z upływem czasu dekoracje malarskie synagog stawały się coraz bogatsze i bardziej zróżnicowane. Motywy roślinne, zwierzęce i biblijne uzupełniały geometryczne wzory, a inskrypcje towarzyszyły malowidłom symbolicznym, takim jak lwy, jelenie czy orły, które miały związek z plemionami Izraela. Pojawiły się również motywy zodiakalne oraz pejzaże, często wyobrażające fantazyjne wizje Ziemi Świętej. W większych synagogach stosowano także elementy malarstwa iluzjonistycznego, które imitowały architekturę, nadając wnętrzom synagog monumentalny charakter. Dekoracje te były wynikiem łączenia tradycyjnych symboli żydowskich z lokalnymi stylami artystycznymi, co sprawiało, że synagogi zyskały wyjątkowy i wielokulturowy charakter.
Także wnętrze dawnej sali modlitw, a obecnie głównej sali wystawienniczej naszego budynku, było niegdyś pokryte licznymi polichromiami, w tym sufitowymi z XIX wieku oraz ściennymi z początku XX wieku. Na północnej ścianie, na wielkoformatowych fotografiach, można zobaczyć fragmenty oryginalnych malowideł, w tym przedstawienia Lewiatana, Świątyni Jerozolimskiej oraz tzw. grającego drzewa.
Lewiatan to mityczny potwór, często opisywany jako połączenie węża i ryby, wielokrotnie wspominany w Starym Testamencie. W tradycji żydowskiej uznawany był za upadłego demona, który został wygnany na morze po wywołaniu buntu w Raju. Według legendy Bóg stworzył parę Lewiatanów – samca i samicę – jednakże zabił samicę, obawiając się, że ich rozmnażanie doprowadziłoby do nadmiernego zniszczenia Ziemi. Według tej samej legendy, podczas Sądu Ostatecznego mięso Lewiatana zostanie podane sprawiedliwym, a jego skóra posłuży do wykonania namiotu, w którym odbędzie się uczta.
W średniowieczu znana była również legenda o uwięzieniu Lewiatana pod Lateranem, ówczesną siedzibą papieża. Miało to być dzieło papieża Sylwestra I, który według przekazów dokonał tego w 317 roku. W końcu X wieku oczekiwano nadchodzących nadzwyczajnych zdarzeń, co było związane z przepowiedniami, według których Lewiatan miał wyrwać się
z niewoli i zniszczyć niebo oraz ziemię. Dodatkowo, osoba papieża Sylwestra II, który objął urząd w 999 roku, wzbudzała niepokój, gdyż był on oskarżany o praktyki czarnoksięskie.
W rzeczywistości był jednak wykształconym matematykiem, astronomem i mechanikiem. Kiedy oczekiwana katastrofa nie nastąpiła w nocy z 31 grudnia 999 roku na 1 stycznia 1000 roku, mieszkańców Rzymu ogarnęła euforia. Świętowanie trwało przez całą noc oraz pierwszy dzień nowego roku, a wydarzenia te stały się początkiem corocznych zabaw sylwestrowych.
Marta Zimnicka
Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej
Malowidło z Lewiatanem, fot. Tadeusz Przypkowski, 1946 r., Zbiory Fotografii i Rysunków Pomiarowych Instytytu Sztuki PAN, neg. nr 22846
Fragment zdjęcia Szymona Zajczyka, 1935 - 1939 r., neg. IS PAN nr 135243
