Znaczenie cmentarza w judaizmie
Cmentarz pełni niezwykle ważną rolę wśród wyznawców judaizmu. Jest to miejsce, w którym zmarli znajdują wieczny spoczynek, a żyjący mają okazję oddać im hołd. Uważany jest za miejsce święte, które należy otaczać czcią i szacunkiem. Jednocześnie jest to miejsce rytualnie nieczyste, a po jego opuszczeniu zaleca się umycie rąk.
Żydzi nazywają cmentarz bejt kwarot - dom grobów, bejt olam [bejs ojlem] - dom wieczności lub bejt chajim – dom życia. Często stosowane w Polsce określenie kirkut bywa uznawane za nieodpowiednie lub lekceważące, szczególnie w środowiskach żydowskich. Słowo to wywodzi się z języka niemieckiego (Kirchhof), co oznaczało "dziedziniec" lub „cmentarz przykościelny”. Jeszcze wcześniejsza nazwa, to okopisko (wynika to z faktu, iż cmentarz żydowski otoczony był wałem ziemnym).
Według religii judaistycznej cmentarz jest własnością zmarłych, którzy zostali na nim pochowani, a nienaruszalność grobu to jeden z najważniejszych religijnych przepisów. Zasadniczo zabronione są wszelkie formy ingerencji w grunt, na którym znajdują się groby, np. usuwanie drzew i krzewów z korzeniami, bowiem może to doprowadzić do uszkodzenia szczątków, które w stanie nienaruszonym powinny oczekiwać przyjścia Mesjasza. Ekshumacja jest możliwa jedynie po uzyskaniu zgody rabina, m.in. w przypadku decyzji prokuratury, zagrożenia zniszczeniem grobu, przeniesienia szczątków do Ziemi Izraela, czy przeniesienia zwłok do grobu, który wskazał zmarły za życia. Niszczenie i profanacja cmentarzy są w judaizmie uznawane za jedne z największych przewinień, ponieważ cmentarze traktowane są jako miejsca, gdzie przebywa duch zmarłych, a także jako ważne świadectwo historii danej społeczności.
Lokalizacja i wygląd
Tradycyjnie, żydowskie cmentarze lokalizowano poza obrębem miasta. Wynika to z przepisów halachicznych (prawa religijnego), które nakazują, aby cmentarze znajdowały się z dala od miejsc zamieszkania, co ma chronić społeczność przed zanieczyszczeniem rytualnym związanym ze śmiercią. Ponadto, umieszczenie cmentarzy na wzgórzach symbolizuje dążenie ku niebu, ku Bogu.
Cmentarze żydowskie mają specyficzny układ, często różniący się od innych miejsc pochówku. Nie znajdziemy tam wyraźnych alejek czy wyszukanej architektury. Tradycja nakazuje prostotę i skromność. Zmarłych chowa się jeden obok drugiego, bez zbędnych ozdób czy przepychu, co podkreśla równość ludzi wobec śmierci.
Symbolika macew
Macewa, czyli tradycyjny żydowski nagrobek, to płyta z wyrytymi literami, która pojawia się na grobie zazwyczaj rok po śmierci. W ciągu wieków ewoluowała – początkowo najpopularniejszą formą nagrobka na obszarze zamieszkiwanym przez Żydów aszkenazyjskich była prosta stela z wyrytymi literami, a jedyną ozdobą były napisy. Macewa uznana za najstarszy żydowski pomnik nagrobny w Polsce pochodzi z Wrocławia, a wyryta na niej treść brzmi: „Dawid (o miłym głosie), syn Szara Szaloma, Księcia Pokoju, zm. 11 sierpnia 1203 r., Wrocław.”
Wielkim uczonym i cadykom stawiano na cmentarzu ohel (hebr. namiot). Jest to rodzaj grobowca w formie małego, prostego domku wykonanego z kamienia lub drewna. Wewnątrz ohelu umieszczano nagrobki. Ohele są dziś często odwiedzane przez wiernych, którzy przychodzą modlić się lub oddać hołd wielkim postaciom, zarówno z przeszłości, jak i współczesnym cadykom.
Macewy na żydowskich cmentarzach często zdobione są symbolami, które wyrażają zarówno osobiste cechy zmarłych, jak i ich miejsce w społeczności. Do najczęstszych symboli na macewach należą: dłonie w geście błogosławieństwa (na ogół znak ten umieszczano na grobach kapłanów -kohenów, potomków arcykapłana Aarona), dłoń z dzbanem/dzban/misa (symbol potomków rodu Lewiego, którzy obmywali ręce kapłanom przed błogosławieństwem), korona (symbolizuje pobożność zmarłego, jego status w społeczności lub rolę głowy rodziny), drzewo (może symbolizować życie, prawość, ale także żałobę; złamane drzewo często odnosi się do przedwczesnej śmierci), księgi, bądź szafa z księgami (oznaczają osobę uczoną, studiującą Torę), lew (znak plemienia Judy i rodu Dawida; symbol potęgi i silnej wiary), świeczki i świeczniki (jeden z najczęściej występujących symboli na grobach kobiet, ponieważ jednym z najważniejszych obowiązków kobiety w judaizmie jest zapalanie świec na szabat; złamane świece mogą oznaczać tragiczną lub przedwczesną śmierć), kolumny (symbol śmierci), winorośl (oznacza lud Izraela oraz duchowe i materialne bogactwo), gołąb (symbol wyzwolonej duszy).
cdn.
Marta Zimnicka
Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w Chęcinach
Cmentarz żydowski w Chęcinach
[gallery ID=56]
