Tradycje związane z pochówkiem
W judaizmie śmierć i pochówek są ściśle związane z tradycjami religijnymi. Kiedy ktoś umiera, ciało zmarłego musi być pochowane jak najszybciej, najczęściej w ciągu 24 godzin od momentu zgonu. Wynika to z szacunku dla ciała i przekonania, że po śmierci należy jak najszybciej powrócić do ziemi, z której człowiek został stworzony.
Rodzina i przyjaciele zbierają się, aby odmawiać modlitwy i psalmy, które mają na celu uspokojenie duszy zmarłego. Ciało kładziono zwykle na podłodze, na podściółce ze słomy lub piasku. Przykrywano je prześcieradłem oraz zapalano świecę, której światło było symbolem duszy osoby zmarłej. Od tej pory całym pochówkiem zajmowała się grupa ludzi zrzeszona w bractwie Chewra Kadisza (hebr. „święte bractwo”). W judaizmie kontakt z martwym ciałem powoduje stan rytualnej nieczystości (tumah), co wpływa na wiele aspektów życia religijnego. Członkowie bractwa brali całą nieczystość na siebie. Ponieważ nie można było czerpać korzyści materialnych ze śmierci drugiego człowieka, działalność Chewra Kadisza była charytatywna. Przynależność do bractwa uważano za zaszczyt i honor.
Jedną z najważniejszych tradycji była tahara – rytualne oczyszczenie ciała zmarłego. Proces ten obejmował dokładne obmycie w odpowiedniej kolejności, przy użyciu przynajmniej 18 litrów wody. Następnie ciało ubierano w prosty biały całun, zwany tahrichem, który symbolizuje czystość i równość wobec Boga. Każdy, niezależnie od pozycji społecznej czy majątku, zostawał pochowany w takim samym prostym stroju. Niegdyś Żydów chowano bez trumien (z czasem, ze względów sanitarnych zaczęto stosować proste trumny) i zawsze do ziemnych (nie betonowych) grobów, by zgodnie z biblijnym zapisem „prochem jesteś i w proch się obrócisz”, nie utrudnić ciału pełnego zespolenia z ziemią. Zmarłym mężczyznom pod głowę wkładano tałes z obciętymi frędzlami z jednego rogu na znak, że zmarły nie jest już w stanie spełniać przykazań.
Podczas ceremonii pogrzebowej kluczową rolę odgrywa modlitwa kadisz, która jest odmawiana przez żałobników. Warto zaznaczyć, że kadisz nie jest typową modlitwą żałobną – nie opłakuje zmarłego, lecz wychwala Boga. Jest to modlitwa o wzmocnienie wiary i nadziei w obliczu straty.
Na koniec uroczystości pogrzebowej żałobnicy ustawiali się w dwóch rzędach, pomiędzy którymi przechodzili członkowie najbliższej rodziny zmarłego. Jako, że cmentarz jest miejscem nieczystym, przy jego bramie powinna była znajdować się studnia lub pompa, która pozwalała na dokonanie rytualnej ablucji. Z tego też powodu kohenów (potomków rodu kapłańskiego, których obowiązywały szczególne przepisy rytualnej czystości) grzebano blisko bramy cmentarnej, by uchronić odwiedzającą ich grób rodzinę od skalania bliskością innych zmarłych.
Po pogrzebie urządzano stypę, na której podawano m.in. soczewicę i ugotowane na twardo jajka, które symbolizują żałobę (krągłość jajek wyobraża cykl życia i śmierci).
Oddawanie czci zmarłym
Odwiedzanie cmentarzy jest ważną częścią żydowskiej tradycji, jednak również tutaj obowiązują ścisłe zasady. Na przykład, nie odwiedza się grobów w szabat oraz podczas świąt religijnych, aby nie zakłócać świętowania.
Groby swoich przodków odwiedzano w rocznicę śmierci (jarcajt), święta religijne (n.p. w rocznicę zburzenia Jerozolimy, 9 aw) i miesiącu elul, poprzedzającym Rosz ha-Szana. W jarcajt zapalano świecę, która powinna płonąć przez 24 godziny i odmawiano kadisz. W tym dniu zalecane było przestrzeganie postu.
Podczas wizyt na cmentarzach często można zauważyć, że ludzie kładą na nagrobkach kamienie zamiast kwiatów. Kamienie symbolizują trwałość pamięci – w przeciwieństwie do kwiatów, które szybko więdną, kamienie trwają przez długi czas, symbolizując nieprzemijalność pamięci o zmarłych. Ponad to, kwiaty uważane są za symbol życia, kłócący się z poważnym nastrojem, z jakim wierni powinni odwiedzać cmentarz. Tradycja ta wywodzi się również z czasów biblijnych, kiedy groby oznaczano i zabezpieczano kamieniami.
Marta Zimnicka
Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w Chęcinach
[gallery ID=56]
