Chanuka, znana jako Święto Świateł, to radosne żydowskie święto upamiętniające zwycięskie powstanie Machabeuszy oraz cud rozmnożenia oliwy, który wydarzył się ponad 2000 lat temu.
Historia Chanuki sięga czasów panowania Antiocha IV Epifanesa, króla syryjskiej dynastii Seleucydów, który usiłował narzucić Żydom hellenistyczne obyczaje i grecką religię. W odpowiedzi na jego działania grupa Żydów, zwanych chasydami (hebr. „pobożni”), postanowiła bronić swojej wiary, co doprowadziło do wybuchu powstania.
Antioch IV wprowadził zakaz obrzezania, obchodzenia szabatu i praktykowania judaizmu. W Świątyni Jerozolimskiej umieszczono posągi greckich bogów i składano ofiary
z nieczystych zwierząt. Juda Machabeusz, syn kapłana Matatiasza z rodu Hasmoneuszy, stanął na czele powstania. Po trzech latach walk, około 164 r. p.n.e., Machabeusze pokonali Seleucydów.
Po odzyskaniu Świątyni przystąpiono do jej oczyszczenia. Usunięto posągi pogańskie, zbudowano nowy ołtarz i odbudowano pomieszczenia dla kapłanów. Zrabowaną menorę zastąpiono nową, odlaną ze złota. Światło menory, symbol boskiej obecności, należało jak najszybciej zapalić. Jednak odnaleziono jedynie jedną zapieczętowaną ampułkę rytualnie czystej oliwy, która mogła wystarczyć na jeden dzień. Cudownie paliła się jednak przez osiem dni — do czasu przygotowania nowego zapasu. 25 dnia miesiąca kislew Świątynia została ponownie poświęcona.
Chanuka rozpoczyna się 25 dnia miesiąca Kislew według kalendarza hebrajskiego i trwa osiem dni. W 2024 roku święto rozpocznie się 25 grudnia i zakończy 2 stycznia 2025 roku.
Najważniejszym elementem obchodów jest zapalanie świec w chanukiji – świeczniku z ośmioma ramionami i dodatkową lampą, zwaną szames (hebr. „pomocnik”), służącą do zapalania pozostałych świec. Każdego wieczoru zapala się jedną świecę więcej, aż do ósmego dnia, recytując przy tym błogosławieństwa i modlitwy. Chanukiję ustawia się w widocznym miejscu, np. w oknie, by przypominać o cudzie. Światło chanukiji nie może być wykorzystywane do celów praktycznych, takich jak oświetlanie pomieszczeń, i powinno palić się co najmniej pół godziny po zmroku.
Chanuka to czas rodzinnych spotkań. Dzieci obdarowywane są drobnymi prezentami, często w postaci słodyczy lub monet (gelt).
Podczas Chanuki popularne są różne gry towarzyskie, m.in. kalambury, gry w karty czy kości. Jedną z najpopularniejszych jest gra w drejdla – chanukowego bączka.
Jak grać w drejdla?
Fanty, takie jak czekoladki, cukierki czy orzeszki, rozdziela się równo między uczestników. Każdy z graczy oddaje jeden przedmiot do puli, po czym kręci bączkiem z czterema literami hebrajskiego alfabetu. W zależności od litery wykonuje określoną czynność:
- נ (nun) – nic się nie dzieje, kolejka przechodzi na następną osobę,
- ג (gimel) – gracz zabiera całą pulę,
- ה (hej) – gracz zabiera połowę fantów z puli,
- ש (szin) – gracz oddaje jeden fant.
Litery te tworzą akronim frazy Nes Gadol Haja Szam (hebr. „Był tam wielki cud”), odnoszącej się do cudu rozmnożenia oliwy. W Izraelu na drejdlach zamiast litery ש (szin – „tam”) znajduje się litera פ (pe – „tu”), symbolizująca cud, który wydarzył się w tym miejscu.
Podczas Chanuki podawane są potrawy smażone na oleju, symbolizujące cud oliwy. Najpopularniejsze to sufganiyot – pączki z nadzieniem oraz latkes – placki ziemniaczane.
Marta Zimnicka
Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w Chęcinach
[gallery ID=61]
